ग्लाइफोसेट् : एकः व्यापकरूपेण - प्रयुक्तः आवश्यकः च कृषिरासायनिकः

प्रमुख अनुप्रयोग क्षेत्र

कृषिक्षेत्रे ग्लाइफोसेट् इति आधारशिलातृणनाशकं भवति । एतत् वनस्पतिषु ५ - एनोल्पिरुविल्शिकिमेट् - ३ - फॉस्फेट् सिन्थेज् (EPSPS) एन्जाइमं निवारयित्वा कार्यं करोति । वनस्पतिवृद्ध्यर्थं विकासाय च आवश्यकानां सुगन्धित-अमीनो-अम्लानां संश्लेषणाय एतत् एन्जाइमं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । एतत् एन्जाइमं अवरुद्ध्य ग्लाइफोसेट् तृणानां सामान्यचयापचयप्रक्रियाः बाधते, येन तेषां क्रमेण शुष्कता, मृत्युः च भवति । अस्य प्रणालीगतस्वभावः पत्रैः अवशोष्य सम्पूर्णे पादपे परिवहनं कर्तुं शक्नोति, प्रभावीरूपेण तृणस्य मूलं सहितं भूमौ भूमिगतं च भागं मारयति अनेन अन्यथा दुष्करं निर्मूलितानां बारहमासीतृणानां नियन्त्रणार्थं अत्यन्तं प्रभावी भवति ।

ग्लाइफोसेट् विविधसस्यव्यवस्थाभिः सह सङ्गतम् अस्ति । ग्लाइफोसेट् - सहिष्णुत्वेन अभियंताषु आनुवंशिकरूपेण परिवर्तितेषु (GM) सस्येषु, यथा सोयाबीनः, मक्का, कपासः च, सस्यस्य एव हानिं न कृत्वा तृणनियन्त्रणार्थं प्रत्यक्षतया वर्धमानसस्यानां उपरि सिञ्चनं कर्तुं शक्यते एतेन कृषिप्रथासु क्रान्तिः अभवत्, येन अधिककुशलं बृहत् - स्तरीयं च तृणनियन्त्रणं भवति, यांत्रिककृषेः आवश्यकता न्यूनीकृता, मृदाक्षरणं च न्यूनीकृतम् तदतिरिक्तं गैर-जीएम-सस्येषु ग्लाइफोसेट्-इत्यस्य उपयोगः रोपणपूर्वं वा फलानां कटनीपश्चात् तृणनियन्त्रणार्थं, बोनार्थं मृत्तिकां सज्जीकर्तुं वा कटितक्षेत्राणि तृणरहिताः एव तिष्ठन्ति इति सुनिश्चित्य वा कर्तुं शक्यते

कृषितः परं ग्लाइफोसेट् इत्यस्य प्रयोगः गैर-सस्यक्षेत्रेषु अपि भवति । औद्योगिकस्थलेषु, मार्गपार्श्वेषु, रेलमार्गस्य तटबन्धेषु, उपयोगितास्थापनानाम् परितः च तृणनियन्त्रणार्थं अस्य उपयोगः भवति । एतान् क्षेत्रान् अवांछितवनस्पतिरहितं कृत्वा आधारभूतसंरचनानां निर्वाहने सहायकं भवति, अग्निसंकटं न्यूनीकरोति, सुरक्षां च सुदृढं करोति ।

अनेकलाभानां अभावेऽपि ग्लाइफोसेट् इत्यस्य विषयः किञ्चित् विवादस्य विषयः अभवत् । पर्यावरणस्य मानवस्वास्थ्यस्य च उपरि तस्य सम्भाव्यप्रभावस्य विषये चिन्ता उक्तवती अस्ति । केषुचित् अध्ययनेषु कतिपयेषु स्वास्थ्यविषयेषु सम्भाव्यसम्बन्धाः सूचिताः, यद्यपि एतेषु विषयेषु वैज्ञानिकसहमतिः विभक्ता एव अस्ति । फलतः विश्वे नियामकप्राधिकारिणः तस्य उपयोगस्य निकटतया निरीक्षणं कुर्वन्ति, तस्य अनुप्रयोगदरेषु, सुरक्षासावधानीषु, लेबलिंग् आवश्यकतासु च कठोरतरविनियमाः कार्यान्विताः सन्ति

भण्डारणस्थाने ग्लाइफोसेट् शीतले शुष्के स्थाने प्रत्यक्षसूर्यप्रकाशात्, असङ्गतपदार्थेभ्यः च दूरं स्थापयितव्यम् । ग्लाइफोसेट् इत्यस्य प्रयोगे दस्तानानि, चक्षुषी, रक्षात्मकवस्त्राणि इत्यादीनि समुचितानि व्यक्तिगतसुरक्षासामग्रीणि धारयितव्यानि येन संसर्गः न भवति तदतिरिक्तं पर्यावरणप्रदूषणं परिहरितुं कस्यापि अप्रयुक्तस्य उत्पादस्य अथवा पैकेजिंग् इत्यस्य सम्यक् निष्कासनं अत्यावश्यकम् अस्ति ।

विनिर्देशाः

गुणवत्ता नियन्त्रणपत्रम्

सारांशतः

सारांशेन ग्लाइफोसेट् इत्यस्य उपयोगस्य विषये प्रचलितानां वादविवादानाम् अभावेऽपि आधुनिककृषौ गैर-सस्यतृणप्रबन्धने च अत्यावश्यकं रसायनं वर्तते अस्य प्रभावशीलता, बहुमुखी प्रतिभा, कृषिदक्षतायां प्रभावः च वैश्विकखाद्यनिर्माणे महत्त्वपूर्णं योगदानं दत्तवान् । यथा यथा अनुसन्धानं निरन्तरं भवति तथा नियमाः विकसिताः भवन्ति तथा तथा ग्लाइफोसेट् इत्यस्य भविष्ये सम्भवतः तस्य लाभानाम्, तत्सम्बद्धानां चिन्तानां निवारणार्थं प्रयत्नस्य च सन्तुलनं भवति