वैश्विक - प्रीमियर टीडीआई: पॉलीयुरेथेन उद्योगे अनिवार्यः भवनखण्डः

भौतिक एवं रासायनिक गुण

रूपं गन्धं च : १. टीडीआई सामान्यतया निर्वर्णपारदर्शकं वा किञ्चित् पीतं, अत्यन्तं ज्वलनशीलं द्रवरूपेण प्रस्तुतं भवति । तीक्ष्णं, प्रबलं, विशिष्टं च क्रोधजनकं गन्धं उत्सर्जयति, यत् तस्य उपस्थितेः महत्त्वपूर्णं इन्द्रियसूचकरूपेण कार्यं करोति ।
घुलनशीलता तथा अभिक्रियाशीलता : १. इदं इथेनॉल (अपघटनसहितं), डाइथिलीनग्लाइकोल् मोनोएथिल ईथर, डाइथाइल ईथर, एसीटोन, कार्बन टेट्राक्लोराइड, बेन्जीन्, क्लोरोबेन्जीन्, मट्टीतेल, जैतुनतैल इत्यादिभिः विविधैः कार्बनिकविलायकैः सह सहजतया मिश्रयितुं शक्यते अस्य एकः लक्षणीयः रासायनिकगुणः जलेन सह विक्रियाशीलता अस्ति, एषा विक्रिया कार्बनडाय-आक्साइड्-वायुं जनयति । तदतिरिक्तं टीडीआई सक्रियहाइड्रोजनपरमाणुयुक्तैः यौगिकैः सह द्रुतगत्या प्रतिक्रियां कर्तुं शक्नोति, एषः गुणः अनेकेषु औद्योगिकप्रक्रियासु उपयुज्यते ।
प्रमुख भौतिक स्थिरांक : १. टीडीआई इत्यस्य क्वथनबिन्दुः २४७ डिग्री सेल्सियस इत्येव भवति, यत् सामान्यवायुमण्डलीयदाबे द्रवतः वायुमय अवस्थां प्रति यस्मिन् तापमाने संक्रमणं करोति तत् निर्धारयति अस्य द्रवणबिन्दुः १९.५ तः २१.५ डिग्री सेल्सियसपर्यन्तं भवति, यत् यस्मात् अधः सः ठोसः भवति इति सूचयति । टीडीआई इत्यस्य ज्वलनबिन्दुः १२७ डिग्री सेल्सियस भवति, अस्य अर्थः अस्ति यत् अस्मिन् तापमाने प्रज्वलनस्रोतस्य उपस्थितौ ज्वलनशीलवाष्पं उत्पादयितुं शक्नोति । १.२१७ सापेक्षघनत्वेन जलात् सघनतरं भवति, यस्य औद्योगिकपर्यावरणसन्दर्भेषु तस्य निबन्धनस्य पृथक्करणस्य च निहितार्थाः सन्ति ।

अनुप्रयोग क्षेत्र

पॉलीयुरेथेन फेन उत्पादन : १. टीडीआई बहुयुरेथेनफेनस्य उत्पादनस्य आधारशिला अस्ति, यस्य उपयोगः बहुषु उद्योगेषु भवति । फर्निचरक्षेत्रे टीडीआई इत्यनेन निर्मिताः मृदुपॉलीयुरेथेनफेनः सोफा, आर्मचेयर, गद्दा च इत्यत्र आरामदायकं सहायकं च कुशनं निर्मातुं पसन्दस्य सामग्री अस्ति वाहन-उद्योगे एतेषां फेनानां उपयोगः कार-सीटेषु भवति, येन वाहनचालनकाले आघातान् अवशोषयित्वा आरामः, सुरक्षा च प्राप्यते । तदतिरिक्तं, TDI - आधारितस्य पॉलीयुरेथेन फेनस्य उपयोगः इन्सुलेशन-अनुप्रयोगेषु भवति, यथा रेफ्रिजरेटर्-मध्ये तथा भवन-इन्सुलेशन-सामग्रीषु, तेषां उत्तम-ताप-इन्सुलेशन-गुणानां कारणात्
लेपनं च चिपकणं च : १. उच्च - कार्यक्षमतायाः लेपनस्य, चिपकणस्य च निर्माणे टीडीआई महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति । लेपन-उद्योगे TDI - आधारित-पॉलियुरेथेन-इत्यस्य उपयोगः धातुः, प्लास्टिकं, काष्ठं च समाविष्टानां विविध-उपस्तरानाम् कृते स्थायि-, खरच-प्रतिरोधी, रासायनिक-प्रतिरोधी च लेपनं निर्मातुं भवति एतेषां लेपनानाम् उपयोगः वाहनपरिष्करणेषु, तललेपनेषु, औद्योगिकसाधनलेपनेषु च भवति । चिपकणस्य विपण्यां TDI - युक्तानां चिपकणस्य मूल्यं तेषां दृढबन्धनक्षमतायाः कृते भवति । तेषां उपयोगः फर्निचरस्य संयोजने, वाहनघटकानाम् बन्धने, निर्माणोद्योगे च विविधनिर्माणसामग्रीसंयोजने च भवति
इलास्टोमर निर्माण : १. टीडीआई इत्यस्य उपयोगः पॉलीयुरेथेन इलास्टोमेर् इत्यस्य निर्माणार्थं भवति, येषु रबरस्य प्लास्टिकस्य च गुणाः संयोजिताः भवन्ति । एते इलास्टोमराः अनेकक्षेत्रेषु अनुप्रयोगं प्राप्नुवन्ति, यथा जूतानां तलवस्य उत्पादनं, यत्र ते उत्तमं लचीलतां, स्थायित्वं, आघातशोषणं च प्रदास्यन्ति औद्योगिकमुद्राणां, गैसकेटस्य च निर्माणे अपि तेषां उपयोगः भवति, यत्र तेषां रसायनानां, घर्षणस्य, उच्चतापमानस्य च प्रतिरोधः कठोरवातावरणेषु उपयोगाय उपयुक्ताः भवन्ति

सज्जीकरणविधयः

पारम्परिक फॉस्जनीकरण मार्ग
२,४ - अमीनो टोल्यूइन मार्गः : १. प्रक्रिया २,४ - अमीनो टोल्यूइनं द्रवयित्वा क्लोरोबेन्जीन् इत्यस्मिन् विलीनीकरणेन आरभ्यते । ततः एतत् विलयनं द्विचरणीयप्रक्रियायां फॉस्जीनेन सह विक्रिया भवति । प्रथमं ३५ - ४५ डिग्री सेल्सियसपर्यन्तं तापमानपरिधिमध्ये न्यूनतापमानविक्रिया भवति । तदनन्तरं १३० डिग्री सेल्सियसतः न्यूनतापमानयोः उच्चतापमानविक्रिया भवति । विक्रियाणां समाप्तेः अनन्तरं अविक्रियाकृतं हाइड्रोजनक्लोराइड्, अतिरिक्तं फॉस्जीनं च निष्कासयितुं नाइट्रोजनवायुः प्रविष्टः भवति । ततः क्लोरोबेन्जीन् आसुतः भवति, अन्तिमपदं शुद्धं टीडीआई प्राप्तुं वैक्यूम आसवनं भवति ।
नाइट्रो टोल्यूइन मार्गः : अस्मिन् पद्धत्या प्रथमं नाइट्रो टोल्यूइनं नाइट्रेट् कृत्वा ततः न्यूनीकृत्य २,४ - डायमिनोटोल्यूइनं प्राप्यते । ततः एतत् मध्यवर्ती फॉस्जेनेशनं भवति, यत्र फॉस्जीन इत्यनेन सह विक्रिया कृत्वा टीडीआई निर्माति । ततः प्रतिक्रियामिश्रणं TDI उत्पादं पृथक् कृत्वा शुद्धं कर्तुं संसाधितं भवति ।
उदयमान वैकल्पिक विधियाँ
गैर - फॉस्जीन मार्गः : १. अन्तिमेषु वर्षेषु फॉस्जीन-उपयोगेन सह सम्बद्धं पर्यावरणीय-प्रभावं न्यूनीकर्तुं प्रयत्नरूपेण टीडीआई-उत्पादनार्थं गैर-फॉस्जीन-पद्धतीनां विकासे वर्धमानं ध्यानं वर्तते यथा, केचन शोधकार्यं फॉस्जीनस्य आवश्यकतां विना TDI निर्मातुं वैकल्पिक-अभिकर्मकाणां, प्रतिक्रिया-स्थितीनां च उपयोगस्य अन्वेषणं कुर्वन्ति । परन्तु एताः पद्धतयः अद्यापि विकासपदे एव सन्ति, अद्यापि व्यापकरूपेण व्यावसायिकरूपेण स्वीकरणं न प्राप्तवन्तः ।

सावधानताएँ

स्वास्थ्य खतरा : १. टीडीआई वाष्पः मानवस्वास्थ्यस्य कृते महत्त्वपूर्णं जोखिमं जनयति । नेत्रत्वक्, श्वसनमार्गेषु च अत्यन्तं क्रोधजनकं भवति । दीर्घकालं यावत् वा पुनः पुनः सम्पर्कं कृत्वा गम्भीराः स्वास्थ्यविषयाः उत्पद्यन्ते, यथा श्वसनसमस्याः यथा ब्रोंकाइटिसः, दमा - सदृशाः लक्षणाः, तथा च केषुचित् सन्दर्भेषु, ब्रोंकाइटिसः, फुफ्फुसहृदयरोगः इत्यादयः अपि गम्भीराः स्थितिः यथा, ५ - १० दिवसेषु ६ घण्टापर्यन्तं (०.५ - १)×१०−६ इति परिधिषु सान्द्रतायाः संपर्कं प्राप्ताः मूषकाः विषाक्तप्रभावेषु वशं कुर्वन्ति इति दर्शितम् अस्ति मनुष्येषु 0.0005mg/L इत्येव न्यूनसान्द्रतायाः श्वासेन तीव्रकासः, श्वासप्रश्वासयोः च क्षयः भवति ।

ज्वलनशीलता तथा विस्फोटस्य जोखिमाः : १. टीडीआई ज्वलनशीलं द्रवम् अस्ति, तस्य वाष्पाः वायुना सह विस्फोटकमिश्रणं निर्मातुम् अर्हन्ति । यदा मुक्तज्वाला, स्फुलिङ्गाः, उच्चतापः वा भवति तदा दहनस्य, विस्फोटस्य च महत्त्वपूर्णः जोखिमः भवति । अतः एतादृशानां खतराणां निवारणाय समुचितं भण्डारणं, संचालनं च अत्यावश्यकम् ।
भण्डारणं नियन्त्रणं च : TDI शीतले, सुवायुयुक्ते गोदामे संग्रहणीयम् यत् प्रत्यक्षसूर्यप्रकाशात्, तापस्रोतात्, प्रज्वलनस्रोतात् च दूरं भवति। वाष्पस्य लीकं न भवेत् इति भण्डारपात्रेषु दृढतया सीलीकरणं करणीयम् । जलादिभिः सह विक्रियाशीलतां दृष्ट्वा आक्सीकरणादिभिः सह सम्भाव्यविक्रियाशीलपदार्थेभ्यः पृथक् संग्रहणीयम् संचालनस्य समये रसायन - प्रतिरोधी दस्तानानि, सुरक्षाचक्षुः, श्वसनसंरक्षणं च समाविष्टं समुचितं व्यक्तिगतसुरक्षासाधनं धारयितव्यं येन संसर्गजोखिमः न्यूनीकर्तुं शक्यते

विनिर्देशाः

गुणवत्ता नियन्त्रणपत्रम्