१,२-डाइक्लोरोइथेनः बहुमुखी औद्योगिक रसायनम्
प्रमुख अनुप्रयोग क्षेत्र
रसायन-उद्योगे १,२-डाइक्लोरोइथेनस्य प्राथमिकः उपयोगः विनाइल-क्लोराइड्-उत्पादनार्थं कच्चा मालरूपेण भवति । विनाइल क्लोराइड् एकः महत्त्वपूर्णः मोनोमरः अस्ति यस्य उपयोगः पॉलीविनाइल क्लोराइड् (PVC) इत्यस्य उत्पादनार्थं भवति, यत् प्लास्टिकं निर्माणे, पाइपिंग, केबल इन्सुलेशन, पैकेजिंग् सामग्रीषु च व्यापकरूपेण उपयुज्यते तदतिरिक्तं १,२-डाइक्लोरोइथेनं विहाइड्रोक्लोरीनीकरणद्वारा एसिटिलीनरूपेण परिवर्तयितुं शक्यते । एसिटिलीन् कार्बनिकसंश्लेषणार्थं महत्त्वपूर्णं मध्यवर्ती अस्ति, यस्य उपयोगः एसिटाल्डीहाइड्, एसिटिक अम्लम्, क्लोरोप्रीनरबर इत्यादीनां विविधरासायनिकपदार्थानाम् उत्पादनार्थं भवति
विलायकक्षेत्रे १,२-डाइक्लोरोइथेनः एकः कुशलः कार्बनिकविलायकः अस्ति यः कार्बनिकयौगिकस्य बहुलकस्य च विस्तृतश्रेणीं विलीनं कर्तुं समर्थः अस्ति । विशेषतः इलेक्ट्रॉनिक्स-यान्त्रिक-प्रक्रिया-उद्योगेषु धातु-पृष्ठानां सफाई, स्नेह-विहीनीकरणाय च अस्य उपयोगः सामान्यतया भवति । तदतिरिक्तं १,२-डाइक्लोरोइथेन इत्यस्य उपयोगः रङ्गस्य, लेपनस्य च निष्कासनार्थं, तथैव मुद्रण-उद्योगे मुद्रण-उपकरणानाम् स्वच्छतायै च भवति ।
कीटनाशक-सुगन्ध-उद्योगेषु १,२-डाइक्लोरोइथेन इत्यस्य उपयोगः मध्यवर्तीरूपेण भवति । कृषिक्षेत्रे बहुधा प्रयुक्तानां तृणनाशककीटनाशकानाम् इत्यादीनां विविधानां कीटनाशकानां संश्लेषणाय अस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते । तदतिरिक्तं १,२-डाइक्लोरोइथेन इत्यस्य उपयोगेन सुगन्धानां, स्वादानाम् च उत्पादनं कर्तुं शक्यते, यत् खाद्य-प्रसाधन-उद्योगेषु व्यापकरूपेण प्रयुक्तम् ।
जलशुद्धिकरणे १,२-डाइक्लोरोइथेनस्य व्युत्पन्नानां यथा क्लोरीनयुक्तानां पोलिइथिलीनस्य उपयोगः जलरोधकं जंगप्रतिरोधी च पदार्थं निर्मातुं भवति भवनानां औद्योगिकसाधनानाञ्च जलरोधकचिकित्सासु एतानि सामग्रीनि बहुधा उपयुज्यन्ते, येन जलप्रवेशं जंगं च प्रभावीरूपेण निवारयन्ति ।
औद्योगिकप्रयोगस्य विस्तृतपरिधिः अस्ति चेदपि १,२-डाइक्लोरोइथेन विषाक्तः अस्ति, तस्य उपयोगाय सुरक्षाविनियमानाम् कठोरपालनं आवश्यकम् अस्ति । औद्योगिकं उत्पादनं सामान्यतया तस्य अस्थिरतां न्यूनीकर्तुं बन्दप्रणाल्याः नियोजयति तथा च श्रमिकस्वास्थ्यस्य पर्यावरणसुरक्षायाश्च रक्षणार्थं प्रभावीवायुप्रवाहस्य निष्कासनचिकित्साप्रणाल्याः च सुसज्जितः भवति पर्यावरणजागरूकतायाः वर्धनेन सह १,२-डाइक्लोरोइथेनस्य उत्पादनप्रक्रिया अपि अनुकूलितं क्रियते यत् तस्य पर्यावरणीयप्रभावं न्यूनीकर्तुं शक्यते ।
विलायकक्षेत्रे १,२-डाइक्लोरोइथेनः एकः कुशलः कार्बनिकविलायकः अस्ति यः कार्बनिकयौगिकस्य बहुलकस्य च विस्तृतश्रेणीं विलीनं कर्तुं समर्थः अस्ति । विशेषतः इलेक्ट्रॉनिक्स-यान्त्रिक-प्रक्रिया-उद्योगेषु धातु-पृष्ठानां सफाई, स्नेह-विहीनीकरणाय च अस्य उपयोगः सामान्यतया भवति । तदतिरिक्तं १,२-डाइक्लोरोइथेन इत्यस्य उपयोगः रङ्गस्य, लेपनस्य च निष्कासनार्थं, तथैव मुद्रण-उद्योगे मुद्रण-उपकरणानाम् स्वच्छतायै च भवति ।
कीटनाशक-सुगन्ध-उद्योगेषु १,२-डाइक्लोरोइथेन इत्यस्य उपयोगः मध्यवर्तीरूपेण भवति । कृषिक्षेत्रे बहुधा प्रयुक्तानां तृणनाशककीटनाशकानाम् इत्यादीनां विविधानां कीटनाशकानां संश्लेषणाय अस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते । तदतिरिक्तं १,२-डाइक्लोरोइथेन इत्यस्य उपयोगेन सुगन्धानां, स्वादानाम् च उत्पादनं कर्तुं शक्यते, यत् खाद्य-प्रसाधन-उद्योगेषु व्यापकरूपेण प्रयुक्तम् ।
जलशुद्धिकरणे १,२-डाइक्लोरोइथेनस्य व्युत्पन्नानां यथा क्लोरीनयुक्तानां पोलिइथिलीनस्य उपयोगः जलरोधकं जंगप्रतिरोधी च पदार्थं निर्मातुं भवति भवनानां औद्योगिकसाधनानाञ्च जलरोधकचिकित्सासु एतानि सामग्रीनि बहुधा उपयुज्यन्ते, येन जलप्रवेशं जंगं च प्रभावीरूपेण निवारयन्ति ।
औद्योगिकप्रयोगस्य विस्तृतपरिधिः अस्ति चेदपि १,२-डाइक्लोरोइथेन विषाक्तः अस्ति, तस्य उपयोगाय सुरक्षाविनियमानाम् कठोरपालनं आवश्यकम् अस्ति । औद्योगिकं उत्पादनं सामान्यतया तस्य अस्थिरतां न्यूनीकर्तुं बन्दप्रणाल्याः नियोजयति तथा च श्रमिकस्वास्थ्यस्य पर्यावरणसुरक्षायाश्च रक्षणार्थं प्रभावीवायुप्रवाहस्य निष्कासनचिकित्साप्रणाल्याः च सुसज्जितः भवति पर्यावरणजागरूकतायाः वर्धनेन सह १,२-डाइक्लोरोइथेनस्य उत्पादनप्रक्रिया अपि अनुकूलितं क्रियते यत् तस्य पर्यावरणीयप्रभावं न्यूनीकर्तुं शक्यते ।
विनिर्देशाः
| उत्पाद का नाम | डाइक्लोरोइथेन | |||||||||
| MF | C2H4Cl2 | |||||||||
| स्वरूपम् | निर्वर्ण पारदर्शी द्रव | |||||||||
| शुद्धि | ९९.००% २. | |||||||||
| खतरा वर्ग | ६+३ | |||||||||
| A NO. | ११८४ इति | |||||||||
| CAS NO | १०७-०६-२ इति | |||||||||
| एच एस कोड | २९०३१५०० | |||||||||
| EINECS नं | २०३-४५८-१ इति | |||||||||
| अनुप्रयोगः | मुख्यतया विनाइलक्लोराइड्, एथिलीनग्लाइकोल् इत्यादीनां रासायनिकपदार्थानाम् निर्माणे उपयुज्यते | |||||||||
गुणवत्ता नियन्त्रणपत्रम्
| उत्पाद का नाम | |||||||
| वस्तु | स्तरीय | TEST RESULT | |||||
| शुद्धता (सामग्री) ९. | ≥99.0% (औद्योगिक ग्रेड) 1.1. | ९९.२०% ९. | |||||
| आर्द्रता | ≤०.०५% (द्रव्यमान अंश) २. | ०.०३% २. | |||||
| अम्लता (HCl इति रूपेण) २. | ≤0.005% (द्रव्यमान अंश) | ०.००% २. | |||||
| वाष्पित अवशेष | ≤0.005% (द्रव्यमान अंश) | ०.००% २. | |||||
| घनत्व (२० डिग्री सेल्सियस) २. | 1.250 ~ 1.256 ग्राम / सेमी3 | १.२५३ ग्राम/से.मी | |||||
| उबलते श्रेणी | ८३.० ~ ८४.५ डिग्री सेल्सियस | ८३.५~८४.२ डिग्री सेल्सियस | |||||
| वर्ण (प्लैटिनम-कोबाल्ट संख्या) 1.1. | ≤10 (अभिकर्मक ग्रेड) . | ५ | |||||
| अवाष्पशील पदार्थः | ≤0.001% (उच्च-शुद्धता ग्रेड) | ०.००% २. | |||||
| क्लोराइड (Cl−) २. | ≤0.001% (अभिकर्मक ग्रेड) | ०.००% २. | |||||
| वायुसान्द्रता | ≤7 मिग्रा/मी3 | २.५ मिग्रा/मी३ | |||||
| अपशिष्टजलस्य निर्वहनसान्द्रता | ≤0.05 मिग्रा/लीटर | ०.०२ मिग्रा/लीटर | |||||
सारांशतः
सारांशेन १,२-डाइक्लोरोइथेन बहुमुखी कार्बनिकरासायनिककच्चा मालरूपेण उद्योगे महत्त्वपूर्णं स्थानं धारयति । न केवलं विविधानां महत्त्वपूर्णरसायनानां उत्पादनं सक्षमं करोति अपितु आधुनिक-उद्योगस्य विकासाय अपि समर्थनं करोति । निरन्तरं प्रौद्योगिकी उन्नतिः भवति चेत् १,२-डाइक्लोरोइथेनस्य अनुप्रयोगस्य सम्भावना अपि व्यापकाः भविष्यन्ति ।